Giải đáp các thắc mắc: Ợ chua thì làm gì, ăn gì, điều trị thế nào?

Ợ chua, hay còn gọi là chứng trào ngược axit, là cảm giác nóng rát ở ngực, ngay sau xương ức, thường xảy ra sau khi ăn. Về cơ bản, đây là hiện tượng axit từ dạ dày trào ngược lên thực quản – ống dẫn thức ăn từ miệng xuống dạ dày.

Nguyên nhân cốt lõi nằm ở sự suy yếu hoặc rối loạn chức năng của cơ vòng thực quản dưới (LES). Bình thường, cơ vòng này hoạt động như một chiếc van một chiều, mở ra để thức ăn đi vào dạ dày và đóng kín lại để ngăn không cho axit và thức ăn trào ngược. Khi cơ vòng này yếu đi, đóng không chặt hoặc giãn ra bất thường, axit dạ dày có cơ hội thoát lên trên, gây kích ứng niêm mạc thực quản và tạo ra cảm giác ợ chua khó chịu.

Tình trạng này có thể là một triệu chứng đơn lẻ hoặc là biểu hiện của các bệnh lý tiêu hóa khác như bệnh trào ngược dạ dày – thực quản (GERD), viêm loét dạ dày – tá tràng. Trong trường hợp viêm loét dạ dày, sự sản xuất axit có thể tăng lên hoặc hàng rào bảo vệ niêm mạc dạ dày bị tổn thương, làm tăng áp lực trong dạ dày và thúc đẩy hiện tượng trào ngược.

Các yếu tố nguy cơ hoặc thói quen xấu

Bên cạnh nguyên nhân sinh lý, nhiều yếu tố từ lối sống và thói quen hàng ngày có thể làm tăng nguy cơ hoặc khiến tình trạng ợ chua trở nên trầm trọng hơn. Việc nhận diện và điều chỉnh những yếu tố này là bước quan trọng đầu tiên trong việc kiểm soát triệu chứng.
Một số thói quen xấu phổ biến bao gồm:

• Chế độ ăn uống không khoa học: Tiêu thụ quá nhiều thực phẩm chứa dầu mỡ, đồ ăn cay nóng, thực phẩm có tính axit cao (như cà chua, cam, chanh), sô cô la, hành, tỏi, và đồ uống chứa caffeine hoặc cồn có thể làm giãn cơ vòng thực quản dưới hoặc kích thích dạ dày tiết nhiều axit hơn.
• Ăn quá no hoặc ăn quá nhanh: Ăn một bữa lớn làm tăng áp lực lên dạ dày, đẩy axit lên thực quản. Ăn quá nhanh cũng khiến bạn nuốt nhiều không khí, gây đầy hơi và tăng áp lực ổ bụng.
• Nằm ngay sau khi ăn: Thói quen này, đặc biệt là ăn tối muộn rồi đi ngủ ngay, khiến axit dễ dàng trào ngược lên do tác động của trọng lực.
• Thừa cân, béo phì: Lượng mỡ thừa quanh vùng bụng tạo áp lực lên dạ dày, đẩy axit ngược lên thực quản.
• Hút thuốc: Nicotine trong thuốc lá có thể làm giãn cơ vòng thực quản dưới, đồng thời làm giảm tiết nước bọt (chất trung hòa axit tự nhiên) và làm hỏng niêm mạc thực quản.
• Căng thẳng (stress): Mặc dù không trực tiếp gây ra ợ chua, căng thẳng kéo dài có thể làm tăng độ nhạy cảm của bạn với axit và làm chậm quá trình làm rỗng dạ dày, khiến các triệu chứng trở nên tồi tệ hơn.
• Mặc quần áo quá chật: Quần áo, đặc biệt là thắt lưng, chật quanh vùng bụng có thể gây áp lực lên dạ dày và cơ vòng thực quản dưới.

Dấu hiệu nhẹ ban đầu

Ợ chua không chỉ là một cảm giác đơn lẻ mà thường đi kèm với một loạt các biểu hiện khác nhau. Việc nhận biết sớm các dấu hiệu này giúp bạn có biện pháp can thiệp kịp thời, tránh để tình trạng tiến triển nặng hơn. Các triệu chứng ban đầu thường gặp bao gồm:

• Cảm giác nóng rát ở ngực: Đây là triệu chứng kinh điển nhất, thường được mô tả là cảm giác nóng, rát lan từ vùng thượng vị (dưới xương ức) lên cổ họng. Cảm giác này có thể kéo dài từ vài phút đến vài giờ và thường tồi tệ hơn sau khi ăn, khi cúi xuống hoặc khi nằm.
• Ợ hơi, ợ nóng: Bạn có thể cảm thấy luồng khí hoặc chất lỏng nóng, chua từ dạ dày trào lên miệng.
• Vị chua hoặc đắng trong miệng: Do axit dạ dày trào ngược lên đến vùng họng và miệng, để lại một hương vị khó chịu.
• Đầy hơi, chướng bụng: Cảm giác dạ dày căng tức, khó chịu, đặc biệt là sau bữa ăn.
• Buồn nôn hoặc nôn: Trong một số trường hợp, áp lực từ dạ dày có thể gây ra cảm giác buồn nôn.
• Khó nuốt (nuốt nghẹn): Cảm giác như có vật gì đó vướng trong cổ họng.

Những triệu chứng này có thể xuất hiện không thường xuyên, chỉ sau khi bạn ăn một loại thực phẩm cụ thể hoặc ăn quá nhiều. Tuy nhiên, nếu chúng xảy ra thường xuyên (từ hai lần một tuần trở lên), đó có thể là dấu hiệu của bệnh trào ngược dạ dày – thực quản (GERD).

Ợ chua thường đi kèm với nóng rát vùng dạ dày

Khi nào cần chú ý hoặc đi khám

Mặc dù ợ chua thông thường có thể được kiểm soát bằng thay đổi lối sống hoặc các loại thuốc không kê đơn, có những dấu hiệu cảnh báo cho thấy một vấn đề sức khỏe tiềm ẩn nghiêm trọng hơn. Bạn nên tìm đến sự tư vấn của bác sĩ nếu gặp bất kỳ triệu chứng nào sau đây:

• Ợ chua xảy ra thường xuyên và nghiêm trọng: Nếu các triệu chứng ảnh hưởng đáng kể đến sinh hoạt hàng ngày của bạn.
• Khó nuốt hoặc đau khi nuốt: Đây có thể là dấu hiệu của tổn thương hoặc hẹp thực quản.
• Sụt cân không rõ nguyên nhân: Giảm cân đột ngột mà không chủ đích có thể là một dấu hiệu cảnh báo quan trọng.
• Nôn ra máu hoặc chất nôn trông giống như bã cà phê: Dấu hiệu của chảy máu trong đường tiêu hóa trên.
• Phân có màu đen hoặc có máu: Một dấu hiệu khác của xuất huyết tiêu hóa.
• Đau ngực dữ dội: Đôi khi cơn đau do ợ chua có thể bị nhầm lẫn với cơn đau tim. Nếu bạn bị đau ngực kèm theo khó thở, đau lan ra cánh tay, vai hoặc hàm, hãy tìm kiếm sự chăm sóc y tế khẩn cấp.
• Triệu chứng không cải thiện dù đã dùng thuốc không kê đơn: Nếu các loại thuốc thông thường không mang lại hiệu quả, bạn cần một chẩn đoán và kế hoạch điều trị chuyên sâu hơn.

Việc đi khám kịp thời không chỉ giúp xác định chính xác nguyên nhân mà còn giúp ngăn ngừa các biến chứng nguy hiểm có thể xảy ra.

Ảnh hưởng trước mắt

Ợ chua, dù chỉ là một triệu chứng thoáng qua, cũng có thể gây ra những ảnh hưởng tiêu cực đáng kể đến chất lượng cuộc sống hàng ngày.

Trước hết, cảm giác nóng rát, khó chịu liên tục ở vùng ngực và cổ họng làm gián đoạn các hoạt động thường nhật. Nó có thể khiến bạn mất tập trung trong công việc, giảm hứng thú với các hoạt động giải trí và xã hội. Cơn ợ chua thường trở nên tồi tệ hơn khi nằm xuống, do đó gây ra tình trạng mất ngủ, ngủ không sâu giấc hoặc phải thức dậy nhiều lần trong đêm. Giấc ngủ kém chất lượng kéo dài dẫn đến mệt mỏi, uể oải, suy giảm năng lượng và hiệu suất làm việc vào ngày hôm sau.

Về mặt ăn uống, nỗi sợ bị ợ chua sau khi ăn có thể khiến người bệnh trở nên e dè, lo lắng trước mỗi bữa ăn. Họ có thể phải kiêng khem nhiều loại thực phẩm yêu thích, làm giảm sự đa dạng trong chế độ dinh dưỡng và niềm vui ẩm thực. Ngoài ra, các triệu chứng đi kèm như hôi miệng (do axit trào ngược), ho khan kéo dài, khàn giọng (do axit gây kích ứng dây thanh quản) cũng gây ra không ít phiền toái trong giao tiếp và sinh hoạt.

Ảnh hưởng lâu dài

Nếu tình trạng ợ chua không được quan tâm và xử lý đúng cách, việc tiếp xúc liên tục với axit dạ dày có thể gây ra những tổn thương nghiêm trọng và vĩnh viễn cho thực quản. Các biến chứng lâu dài có thể bao gồm:

• Viêm thực quản: Niêm mạc thực quản bị axit ăn mòn, gây viêm, loét, chảy máu và đau đớn. Tình trạng viêm kéo dài có thể dẫn đến sẹo.
• Hẹp thực quản: Các mô sẹo hình thành do viêm loét mãn tính có thể làm thu hẹp lòng thực quản. Điều này gây ra triệu chứng khó nuốt, nuốt nghẹn, cảm giác thức ăn bị mắc kẹt trong cổ họng, làm tăng nguy cơ bị sặc.
• Barrett thực quản: Đây là một biến chứng nghiêm trọng, trong đó các tế bào lót phần dưới của thực quản bị biến đổi, trở nên giống với các tế bào lót trong ruột. Sự thay đổi này được coi là một tình trạng tiền ung thư, làm tăng đáng kể nguy cơ phát triển ung thư biểu mô tuyến thực quản.
• Các vấn đề về hô hấp: Axit dạ dày có thể bị hít vào phổi (đặc biệt là trong khi ngủ), gây ra hoặc làm trầm trọng thêm các bệnh như hen suyễn, viêm phế quản mãn tính, viêm phổi và các vấn đề về hô hấp khác.
• Tổn thương răng miệng: Axit trào ngược lên miệng có thể làm mòn men răng, dẫn đến sâu răng, răng nhạy cảm và các bệnh về nướu.

Những hậu quả này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc không nên xem nhẹ triệu chứng ợ chua. Việc can thiệp sớm không chỉ giúp cải thiện chất lượng sống mà còn là biện pháp cần thiết để bảo vệ sức khỏe lâu dài.

Khi cơn ợ chua bất ngờ ập đến, bạn có thể áp dụng một số biện pháp tức thời để làm dịu cảm giác khó chịu.

Thay đổi tư thế

Đầu tiên, hãy thay đổi tư thế. Nếu đang nằm, hãy ngồi dậy hoặc đứng thẳng. Tư thế thẳng đứng giúp trọng lực giữ axit ở lại trong dạ dày. Tránh cúi gập người về phía trước.

Nới lỏng quần áo

Tiếp theo, nới lỏng quần áo, đặc biệt là thắt lưng hoặc cạp quần, để giảm áp lực lên vùng bụng.

Nhai kẹo cao su

Nhai kẹo cao su (loại không đường) sau bữa ăn có thể kích thích tiết nước bọt, giúp trung hòa axit và làm sạch thực quản. 

Dùng thuốc Tây y

Về lâu dài, việc điều trị ợ chua thường kết hợp giữa thay đổi lối sống và sử dụng thuốc nếu cần. Các nhóm thuốc không kê đơn phổ biến bao gồm thuốc kháng axit (antacids) giúp trung hòa axit dạ dày nhanh chóng, thuốc chẹn H2 làm giảm sản xuất axit, và thuốc ức chế bơm proton (PPIs) có tác dụng mạnh hơn trong việc giảm tiết axit.

Tuy nhiên, việc sử dụng bất kỳ loại thuốc nào cũng nên có sự tư vấn của dược sĩ hoặc bác sĩ, đặc biệt nếu bạn cần dùng chúng thường xuyên.

Dùng thuốc Đông y

Theo y học cổ truyền, tình trạng ợ chua, đầy hơi, khó tiêu thường liên quan đến sự mất cân bằng chức năng của tỳ vị, dẫn đến khí trệ, vị khí nghịch lên. Các phương pháp điều trị theo hướng này tập trung vào việc hành khí, hòa vị, tán hàn, chỉ thống (giúp khí huyết lưu thông, điều hòa chức năng dạ dày, trừ lạnh và giảm đau). Một số bài thuốc thảo dược được xây dựng dựa trên nguyên lý này để hỗ trợ cải thiện các vấn đề về tiêu hóa.

Các sản phẩm hỗ trợ có nguồn gốc từ thảo dược có thể là một lựa chọn phù hợp cho những người bị viêm loét dạ dày, hành tá tràng cấp và mạn tính, đau rát vùng thượng vị, ăn không tiêu, đầy hơi, ợ chua. Chúng cũng có thể hỗ trợ trong các trường hợp rối loạn tiêu hóa, sôi bụng, chướng bụng, ăn uống chậm tiêu. Một công thức kết hợp các dược liệu quý có thể bao gồm các thành phần như:

• Hương phụ, Mộc hương, Trần bì: Có tác dụng hành khí, giải uất, làm giảm cảm giác đầy chướng, khó tiêu.
• Bán hạ, Can khương: Giúp ôn trung, tán hàn, hòa vị, làm ấm dạ dày và giảm nôn, ợ chua.
• Khương hoàng (Nghệ vàng), Chè dây: Hỗ trợ kháng viêm, làm lành vết loét, bảo vệ niêm mạc dạ dày.
• Cam thảo: Điều hòa các vị thuốc, làm dịu niêm mạc và hỗ trợ tiêu hóa.

Các chuyên gia đã nghiên cứu kết hợp các thảo dược này, bào chế tại nhà máy dược phẩm hiện đại chuẩn GMP-WHO, tạo nên Thuốc Dạ Dày dạng viên nén tiện sử dụng và dễ bảo quản. 

Thuốc Dạ Dày dạng viên nén có tác dụng hành khí, hòa vị, tán hàn, chỉ thống, dùng trong các trường hợp viêm loét dạ dày, hành tá tràng cấp và mạn tính, đau rát vùng thượng vị, ăn không tiêu, đầy hơi, ợ chua, cảm giác khó chịu ở dạ dày, rối loạn tiêu hóa, sôi bụng, chướng bụng, ăn uống chậm tiêu, ăn không ngon.

Hương phụ là thảo dược có tác dụng tốt với người bệnh dạ dày

Ợ chua nên ăn gì? 

Uống nước

Uống một ly nước lọc nhỏ, không lạnh, có thể giúp pha loãng và rửa trôi một phần axit khỏi thực quản. Tránh uống các loại nước có ga hoặc nước trái cây có tính axit vì chúng có thể làm tình hình tệ hơn.

Một số người cảm thấy dễ chịu hơn khi uống trà gừng ấm, vì gừng được biết đến với khả năng hỗ trợ tiêu hóa và làm dịu dạ dày. Tuy nhiên, cần sử dụng với liều lượng vừa phải. Một thìa cà phê baking soda pha trong một cốc nước cũng có thể trung hòa axit nhanh chóng, nhưng không nên lạm dụng do hàm lượng natri cao và có thể gây tác dụng phụ.

Hãy ưu tiên các thực phẩm có tính kiềm, ít axit và dễ tiêu hóa. Rau xanh (súp lơ, cải bó xôi, dưa chuột), trái cây ít axit (dưa hấu, chuối, táo), yến mạch, gạo lứt, gừng, và các loại đạm ít béo (thịt gà bỏ da, cá) là những lựa chọn tốt.

Đồng thời, bạn cần nhận biết và hạn chế các loại thực phẩm thường gây kích ứng cho bản thân. Danh sách này có thể bao gồm đồ ăn cay nóng, chiên rán nhiều dầu mỡ, thực phẩm chế biến sẵn, sô cô la, cà phê, rượu bia, nước ngọt có ga, và các loại quả họ cam quýt. Thay vì ăn 3 bữa lớn, hãy thử chia thành 5-6 bữa nhỏ trong ngày. Điều này giúp dạ dày không bị quá tải, giảm áp lực lên cơ vòng thực quản dưới.

Về sinh hoạt, hãy tạo thói quen không nằm ngay sau khi ăn. Chờ ít nhất 2-3 giờ sau bữa ăn cuối cùng trước khi đi ngủ.

Nếu bạn thường bị ợ chua vào ban đêm, hãy thử nâng cao đầu giường lên khoảng 15-20 cm bằng cách kê gối hoặc dụng cụ chuyên dụng. Việc này giúp trọng lực ngăn axit trào ngược hiệu quả. Duy trì cân nặng hợp lý cũng rất quan trọng, vì cân nặng dư thừa, đặc biệt là mỡ bụng, làm tăng áp lực lên dạ dày.

Các mẹo nhỏ khi ăn

• Ăn chậm, nhai kỹ: Dành thời gian để thưởng thức bữa ăn. Nhai kỹ giúp thức ăn được nghiền nhỏ và trộn đều với enzyme trong nước bọt, giảm gánh nặng cho dạ dày.
• Uống nước giữa các bữa ăn: Thay vì uống nhiều nước trong khi ăn (có thể làm loãng dịch vị và tăng thể tích dạ dày), hãy tập trung uống đủ nước vào thời điểm giữa các bữa ăn.

Việc kiên trì áp dụng những thói quen này sẽ giúp bạn giảm tần suất và mức độ nghiêm trọng của các cơn ợ chua, mang lại cuộc sống thoải mái và khỏe mạnh hơn.

1. Ợ chua có phải là bệnh trào ngược dạ dày (GERD) không?

Ợ chua là một triệu chứng, trong khi bệnh trào ngược dạ dày – thực quản (GERD) là một bệnh lý. Bạn có thể bị ợ chua thỉnh thoảng mà không mắc GERD.

Tuy nhiên, nếu bạn bị ợ chua từ hai lần một tuần trở lên, hoặc triệu chứng này ảnh hưởng nghiêm trọng đến cuộc sống của bạn, đó có thể là dấu hiệu của GERD. GERD là tình trạng trào ngược axit mãn tính và cần được chẩn đoán, theo dõi bởi bác sĩ.

2. Uống sữa có giúp giảm ợ chua không?

Nhiều người tin rằng uống sữa có thể làm dịu cơn ợ chua. Ban đầu, sữa có thể trung hòa axit dạ dày và mang lại cảm giác dễ chịu tạm thời. Tuy nhiên, chất béo và protein trong sữa sau đó lại kích thích dạ dày tiết ra nhiều axit hơn, có thể khiến các triệu chứng quay trở lại và thậm chí nặng hơn.

Do đó, sữa không phải là giải pháp lâu dài. Nếu muốn uống, bạn nên chọn sữa ít béo hoặc không béo và uống với lượng vừa phải.

3. Căng thẳng (stress) có thực sự gây ợ chua không?

Căng thẳng không trực tiếp tạo ra axit dạ dày, nhưng nó có thể làm các triệu chứng ợ chua trở nên tồi tệ hơn theo nhiều cách. Khi bị căng thẳng, cơ thể sản xuất các hormone như cortisol, có thể làm tăng độ nhạy cảm của thực quản với axit. Căng thẳng cũng có thể làm chậm quá trình tiêu hóa, khiến thức ăn ở lại trong dạ dày lâu hơn, làm tăng khả năng trào ngược. Ngoài ra, khi căng thẳng, người ta thường có xu hướng ăn uống không lành mạnh, hút thuốc hoặc uống rượu, tất cả đều là các yếu tố nguy cơ gây ợ chua.

4. Tại sao tôi lại bị ợ chua vào ban đêm?

Ợ chua thường tồi tệ hơn vào ban đêm vì một lý do đơn giản: trọng lực. Khi bạn đứng hoặc ngồi, trọng lực giúp giữ axit ở trong dạ dày. Nhưng khi bạn nằm xuống, axit có thể dễ dàng chảy ngược vào thực quản hơn.

Ngoài ra, khi ngủ, bạn nuốt ít hơn, làm giảm hoạt động của nước bọt trong việc trung hòa axit. Để giảm thiểu tình trạng này, hãy tránh ăn trong vòng 2-3 giờ trước khi ngủ và nâng cao đầu giường của bạn.

Ợ chua là một triệu chứng phổ biến nhưng không nên bị xem nhẹ. Hiểu đúng nguyên nhân, từ việc suy yếu cơ vòng thực quản dưới cho đến các thói quen sinh hoạt thiếu khoa học, là bước đầu tiên để kiểm soát hiệu quả tình trạng này. Việc áp dụng một cách tiếp cận toàn diện, bao gồm điều chỉnh chế độ ăn uống, thay đổi lối sống, và sử dụng các biện pháp khi cần thiết, chính là “chìa khóa” để giảm bớt sự khó chịu và ngăn ngừa các biến chứng lâu dài.

Hãy bắt đầu bằng những thay đổi nhỏ nhưng bền vững: ăn uống có chừng mực, lựa chọn thực phẩm lành mạnh, duy trì cân nặng hợp lý và quản lý căng thẳng. Đối với các trường hợp ợ chua kéo dài, tái phát thường xuyên hoặc đi kèm với các dấu hiệu cảnh báo như khó nuốt, sụt cân, phân đen, việc tìm đến sự tư vấn y tế chuyên nghiệp là vô cùng cần thiết. Bác sĩ sẽ giúp bạn chẩn đoán chính xác nguyên nhân và đưa ra phác đồ điều trị phù hợp nhất. Chủ động chăm sóc sức khỏe hệ tiêu hóa ngay hôm nay là cách tốt nhất để bạn tận hưởng một cuộc sống chất lượng và thoải mái hơn.